DISCOVER 4X4

De reis naar Marokko.

Het avontuur gaat beginnen

Op vrijdag 13 september 2013 zijn wij om 17:00 uur vertrokken vanuit Culemborg. Onze eerste etappe gaat via Breda, Antwerpen, Lille, Parijs richting Orléans. Onderweg regent het regelmatig en op de route door Parijs is het één groot waterballet. Voorbij Parijs gaan wij voor het eerst de brandstoftank met diesel vullen, het is inmiddels middernacht, het is droog en wij staan naast de betaalcabine te tanken. Marianne gaat betalen en ik wil weer instappen. Bij het aanraken van de deurgreep klinkt er een klik en de centraledeurvergrendeling sluit alle deuren terwijl de sleutels nog in het contactslot zitten en Marianne haar sleutels in haar tas zitten die ze deze keer in de Land Rover heeft laten staan. Wat nu? Er is een klein lichtpuntje, want het raam aan mijn kant staat 1,5 cm open. In de Tankshop vind ik ijzerdraad, maar dat is veel te slap om de deur van buitenaf te kunnen openen door de vergrendelknop aan de binnenzijde omhoog te trekken. De jonge man in de betaalcabine sluit af om voor ons op zoek te gaan naar iets sterkers om te kunnen gebruiken. Hij komt terug met een metalen draad met een doorsnede van wel 5 mm. Na moeilijk buigwerk ga ik aan de slag. Na nog meer buigwerk en pogingen zakt de moed behoorlijk in de schoenen, maar de aanhouder wint. Na twintig minuten lukt het eindelijk om de knop omhoog te trekken en horen wij weer de bekende klik, maar deze keer schakelt de centraledeurvergrendeling op een positieve mannier en gaan alle deuren van slot. Deze tankbeurt neemt behoorlijk meer tijd in beslag dan van te voren voorzien was.

Wij gaan verder en dan schakelt de GPS uit en is met geen mogelijkheid weer aan de praat te krijgen. Wat een teleurstelling. De moderne techniek vereenvoudigd het leven van een reiziger over het algemeen aanzienlijk. Wij schakelen over naar de ouderwetse manier van navigeren en leggen de kaart maar weer op schoot, de overzichtskaart van de ANWB. Wij rijden tot het eerste grote tankstation op de péage, zoeken een plekje dat goed verlicht is en waar regelmatig mensen parkeren, klappen de daktent open en gaan slapen. Deze eerste nacht is wel even wennen en wij slapen onrustig, maar staan wel weer redelijk fit om 7:00 uur op. Het regent en wij nuttigen ons ontbijt achter in de laadbak. Voor de zekerheid heb ik de GPS aan de oplader gehangen. Een kop koffie voor Marianne en ik drink mijn thee. Na wat gepruts aan de GPS komt er leven in het apparaat en nadat deze is opgestart lijkt alles weer te werken. Op naar Spanje.
Het blijft maar regenen op deze dag en wij rijden via Orléans, Tours, Bordeaux en Bayonne Spanje binnen, nog altijd regent het. Wij rijden door de Pyreneeën en het uitzicht is mooi maar druilerig. In de verte zien wij opklaringen, maar die bereiken wij vandaag niet meer. Wel zien wij hier al verkeersborden die Marokko aangeven. Heel apart wanneer je nog 1100 km van Algeciras verwijderd bent, om daar de veerboot te nemen. Tussen Vitoria-Gasteiz en Burgos overnachten wij weer bij een groot tankstation. Vannacht regent het en het is koud. Tegen de ochtend wordt het droog. Ik sta ziek op, heb weinig lucht, moet veel hoesten en heb geen energie. Wat een pech, zou dat door de vele regen komen en de kou van afgelopen nacht? Het is zondag vandaag en in de verte zien wij nog steeds opklaringen, laten wij maar snel op pad gaan, de zon tegemoet. Dat het vannacht koud was heeft ook met de hoogte te maken, de GPS geeft 900 m hoog aan. Het asfalt schuift onder onze wielen door met een snelheid van 110 km/uur. Het autorijden gaat mij goed af, ondanks mijn slechtere gezondheid vandaag.
Rond de middag wordt de temperatuur aangenaam en lunchen wij buiten in de zon op een bankje. Wij zijn de snelweg even afgegaan om te tanken. De tankstations liggen hier vlak bij een afrit naast de snelweg.
Het einddoel voor vandaag is Tarifa. Tarifa is het meest zuidelijk gelegen dorpje op het Spaanse vasteland. Wij rijden de A-66 tot Sevilla en vandaar over provinciale wegen naar Tarifa. Wij arriveren aan het einde van de middag en zoeken een camping aan de westkant van Tarifa, aan het strand. Er zijn hier een aantal campings. Rond Algeciras hebben wij bij de voorbereidingen geen camping kunnen vinden en ook niet tussen Tarifa en Algeciras. Op deze camping is het prima toeven met warme douches en wi-fi voor de communicatie met de familie thuis. 's Avonds wandelen wij nog even over het strand en duiken vroeg de dakkoffer in. Morgen is de dag van de overtocht, eerst naar Algeciras rijden en daar de boot naar Ceuta, de Spaanse enclave op het Afrikaanse continent. Dan de grens en doorrijden tot Martil, ten oosten van Tétouan, aan de Middellandse zee. Hier is een mooie camping.

Maandag 16 september, de overtocht.

Wij slapen redelijk goed, maar ik moet erg veel hoesten en rond een uur of vijf besluit ik op te staan, omdat het hoesten erg veel lawaai geeft op de camping. Ik loop de camping af naar de provinciale weg om het slijm in de luchtwegen weg te hoesten zonder dat andere kampeerders daar last van hebben. Bij de ingang van de camping vind ik een foldertje waarin staat dat er ook overtochten vanuit Tarifa naar Tanger zijn en de overtocht is goedkoper dan vanuit Algeciras. Om 6:00 uur gaan wij douchen en ontbijten, om 7:00 uur gaat de poort van de camping open en kunnen wij vertrekken. Ik laat het foldertje van de overtocht aan Marianne zien en stelt voor om in Tarifa de boot te nemen. Om 7:00 uur staan wij voor de slagboom, betalen onze overnachting en rijden naar de haven van Tarifa. Ik ga kaarten kopen voor de overtocht en Marianne zorgt dat de Land Rover niet in de weg staat. Er gaat een vaart om 9:00 uur, maar die zit al volgeboekt. Wij kunnen met de volgende vaart van 11:00 uur mee. De overtocht ons kost bijna € 300,00, maar het geeft een goed gevoel om de tickets op zak te hebben. Er werd ons wel gevraagd om bij de ingang van de haven te blijven, want misschien is er toch nog plek voor de overtocht van 9:00 uur. Kort voor 9:00 uur worden wij gewenkt en kunnen met deze boot mee en rijden via de douane naar de boot. Er is nog ruimte genoeg om de Land Rover in het ruim te parkeren. Wij nemen onze papieren mee naar boven, waar wij kunnen gaan zitten. Als de boot weg vaart valt ons op dat er aan de rechterkant een hele rij mensen staat te wachten. Omdat wij geen idee hebben waarvoor deze mensen in de rij staan gaat Marianne op onderzoek uit. Als ze terugkomt moet ze lachen en zegt: "Al die mensen staan in de rij voor de douanebeambte om hun visum te krijgen”. Er is dus één Marokkaanse douanebeambte om al die paspoorten te gaan stempelen. Marianne had formuliertjes gekregen die wij alvast mogen invullen. Dan gaat zij in de rij staan en ik blijf bij onze spullen. Na een uur is ze aan de beurt en loop ik naar haar toe. Onze paspoorten worden gestempeld en wij hebben een visum.

De overtocht duurt ongeveer anderhalf uur en Tanger komt in zicht. Heel veel torenflats langs de kust. Men zegt dat de meeste woningen hier slechts een paar weken per jaar worden bewoont door Marokkanen die vanuit Europa daar hun vakantie vieren. Op de boot zijn zoveel mensen, omdat er ook veel voor een dagje over gaan om Tanger te bezoeken. Eindelijk gaat de laadklep van de boot open en kunnen wij het Afrikaanse continent oprijden. Wij hebben nog één hindernis te gaan en dat is de auto inklaren. Hiervoor sluiten wij aan in de rijen auto's die voor een hek tot stilstand komen. Er worden formulieren uitgedeeld om in te vullen. Helaas zijn de formulieren in het Arabisch en Frans en dat zijn niet onze sterkste talen. Het invullen lukt niet erg goed. Geen nood er lopen mannetjes rond die voor wat geld wel willen helpen en het formulier voor ons invullen. Een douanebeambte neemt het formulier mee en geeft aan dat ik mij moet registreren bij de politie als chauffeur van de auto. Het mannetje staat al te popelen om te laten zien waar ik moet zijn en loopt voorop het gebouw uit, via een trap aan de buitenkant van het gebouw naar de eerste verdieping naar een loket waar de gegevens uit mijn paspoort worden genoteerd. Bij terugkomst wachten wij op de douane die ons een afschrift van de formulieren moet geven. Dit gaat op zijn Marokkaans en ons geduld wordt op de proef gesteld. De ene auto na de andere mag vertrekken, maar wij staan er nog. Eindelijk komt de man onze richting op en wil nog even achterin de auto kijken, een politieagent wil weten wat er in de koffer op het dak zit en of wij wapens bij ons hebben. Dan krijgen wij de juiste formulieren en gaat het hek ook voor ons open. Wij zijn in Marokko, joehoe. Vanaf nu gaat alles anders, op zijn Marokkaans.

Wij rijden het haventerrein af en storten ons in het verkeer. Dat het anders gaat dan in Europa is duidelijk merkbaar. Oude auto's, brommertjes, ezels en noem maar op neemt deel aan het verkeer. De mensen zijn anders gekleed en wij voelen ons in Africa. Maar welke kant gaan wij op? Marianne heeft de kaart op schoot en wij gaan in oostelijke richting. Op de GPS kan ik zien waar we rijden, maar wij kunnen de juiste afslag moeilijk vinden, omdat wij geen verkeersborden hebben ontdekt. Na wat zoeken hebben wij de juiste richting en rijden door tot wij Tanger uit zijn. Wij stoppen langs de weg om een broodje te eten. Wij kijken onze ogen uit om te zien wat ons allemaal passeert. Vrouwen in traditionele kleding zijn van de plantsoendienst, zij staan de hele dag gebukt het onkruid te verwijderen, grasmaaien en snoeien. Vrachtwagens van net na de oorlog en al die oude mercedessen die als taxi dienst doen, geweldig allemaal.

Na de lunch probeer ik op de GPS onze eindbestemming aan te geven en wat gebeurt er? De GPS gaat een route plannen. Dat had ik niet verwacht van de kaart die ik van Openstreetmaps had gedownload. Hierdoor gaat het een stuk eenvoudiger om onze weg te vinden. Wij rijden de N2 uit naar Tétouan en rijden door naar Martil. Wij rijden wat rond, maar kunnen de camping niet vinden. Wij vragen aan diverse mensen waar de camping is, maar komen er niet uit. Dan schiet mij te binnen dat ik een PIO (point of interest) lijst in onze GPS heb gezet met campings, eens even kijken of dit gaat werken. Ja hoor de camping staat er in en daar gaan we weer. Wij waren in de buurt, maar hadden verwacht dat het aan het strand lag, het is er een paar honderd meter vandaan. Wij melden ons aan en voor € 7,- hebben wij een overnachting, er komt nog een beetje bij voor elektra. Lage prijzen dus, maar dan heb je ook wat. Franse hurktoiletten en een roestige pijp die uit de muur komt als douche. Hello this is Morocco!!!!

Het weer is prachtig, af en toe een wolkje, dus genieten. Maar waar doe je inkopen in dit vreemde land? Hebben ze hier supermarkten? Dat gaan wij vragen bij de meneer van de camping, die sprak immers redelijk engels. Als wij de grote straat langslopen vinden wij wel een bank om geld te pinnen en winkels om inkopen te doen. Dus gaan wij aan de wandel langs winkeltjes waar alleen cement wordt verkocht of alleen ijzer voor de bouw of alleen emmers met witkalk. Allemaal kleine winkeltjes met hun eigen "handel". Maar waar is die supermarkt? Wij komen dichter bij het centrum van Martil en vinden een bank en pinnen geld. Eén Dirham is ongeveer € 0,90. Dus hoeveel willen wij? 2000 Dirham of een ander bedrag? Ander bedrag maar, want 2000 Dirham is nog geen € 200,-. Ander bedrag kan niet, 2000 Dirham is het maximale wat wij op kunnen nemen. Vooruit dan maar. Volgens de reisgidsen die wij hebben gelezen is 2000 Dirham nog meer dan een arme Marokkaan in een hele maand verdient. Wij wandelen rond en rond, maar geen supermarkt, wel een gewone markt waar wij groenten en een meloen kopen. Alles gaat in een schaal en heeft blijkbaar dezelfde kiloprijs. Voor een paar centen hebben wij eten. Op de terugweg vinden wij een bakker waar wij twee broodjes kopen voor 10 cent per stuk, dat voor het ontbijt van morgen is. Dan terug naar de camping, voor mij een vermoeiende wandeling. Boodschappen dienen wij dus in het vervolg in diverse winkels te gaan kopen, omdat er geen supermarkt is.

Op dinsdag besluit ik om een prednison kuur te starten, omdat de nacht weer erg slecht ging met mijn astma en ik erg moe ben. Deze medicatie hebben wij bij ons evenals antibiotica en zaken om de darmen weer tot rust te brengen, als dat fout mocht gaan.

Vandaag gaan wij Tétouan bekijken, alleen een deel van de medina. Dit omdat een collega van mij hier een huis heeft en de vakanties hier doorbrengt. Wij kunnen de Land Rover aan de rand van de medina parkeren en wandelen op ons gemak de medina in.

Als wij het paleis van de koning zijn gepasseerd worden wij aangesproken door een meneer die beweert een leraar te zijn. Hij spreek goed engels en wil ons de weg wijzen. Wij laten ons verleiden om een "apotheek" binnen te gaan en krijgen uitleg over kruiden en smeerseltjes, daarna laten wij de meneer weten dat wij geen gebruik willen maken van zijn diensten en gaan op eigen houtje door de medina dwalen.

Erg indrukwekkend al die kleine winkeltjes en de boeren die hun producten op de grond verkopen, zelfs vis in een kistje op de grond. Overal lopen vieze katten rond, waarschijnlijk onder de vlooien. Af en toe krijgen ze een vissekop om op te eten, zij zijn de opruimers van het afval.

Al vroeg in de middag gaan wij terug naar Martil. Aan de rand van Tétouan zien wij een Mc Donald waar wij naar toegaan om te kijken of er hier ook wi-fi is. Dit is het geval en onder het genot van een ijsje communiceren wij met thuis.

In Martil hebben wij nog boodschappen nodig en Marianne besluit dit wel even te regelen. Wij stoppen bij een winkeltje en zij gaat met haar aanwijswoordenboek naar binnen. Alles wat ze nodig heeft is hier aanwezig. Hier krijg je de eieren mee in een plastic zakje.
Op de camping aangekomen staan er inmiddels meer 4x4's met daktent of camperunit bovenop. Twee Oostenrijkers, één met een Nissan en één met een Land Rover Defender 110, beide met een camperunit er op gemonteerd. Tevens komt er een ouder Land Rover Defender 110 met daktent. Deze mensen zijn wij op onze doorreis door Spanje voorbij gereden. Erg leuk om even met ze te praten en te horen wat hun plannen zijn.

Woensdag 18 september, Onderweg naar Fés.

Het slapen in de daktent begint nu te wennen. Wij hebben afgesproken dat bij het nachtelijk plassen de ander wordt wakker gemaakt en wij samen naar het toilet gaan om daarna weer lekker te gaan slapen tot het tijd wordt om op te staan. Vandaag staat de GPS ingesteld op Fés. Er is weer een reisdag gepland, dus ontbijten wij met Marokkaanse broodjes, die erg lekker smaken. Als alles is ingepakt en de overnachtingen zijn betaald, gaat het richting het zuiden. Het eerste stukje gaat richting westen, omdat wij voorbij Tétouan de N13/N2 willen afzakken naar Chefchaouen, waar de N13 en de N2 zich splitsen. Na 18 km de N13 gevolgd te hebben slaan wij links af, op de kaart is dit een gele weg. Deze weg is smal en gaat in heel veel bochten door de bergen. Het asfalt is bijzonder goed constateren wij en wij genieten van de landschappen die ons oog voorbij glijden. Na 63 km komen wij op de R408 die bij de Barage el Wahda over gaat in de R501 tot Fès. Deze provinciale weg is van slechte tot zeer slechte kwaliteit, waardoor wij regelmatig erg langzaam moeten rijden om alle potholes te omzeilen en waar het asfalt helemaal weg is kunnen wij weer snelheid maken. Beter geen asfalt dan een beetje asfalt hier en daar zullen wij maar zeggen.
Wanneer wij Fès naderen en nog niets van de stad zien wordt het wel duidelijk dat wij een grote stad naderen, doordat er veel afval langs de weg wordt gedumpt. De hoeveelheid plastic die wij om ons heen zien wordt per km meer tot wij langs de vuilstort rijden en vervolgens de stad zien liggen. Via een brede boulevard rijden wij de stad in waar wij onvriendelijke jeugd in de middenberm zien die scheldend plastic flessen richting onze auto gooien. Leuk om zo begroet te worden, maar wij rijden stug door richting een locatie die vlak naast de medina ligt en volgens onze campergegevens een camping zou kunnen zijn. Wanneer wij de locatie naderen rijden wij al langs de medina en parkeerwachters willen dat wij de parkeerplaats oprijden. Als wij dat negeren wordt ons "Fuck you" nageschreeuwd. Vervolgens heeft een fietser ruzie met ons en gebaard boos naar ons. Welkom in Fès denken wij. Dan rijden wij een pleintje op en zien de mooiste poort van de medina, Bab Boujeloud en kunnen de camperplaats/camping niet vinden. Op het pleintje staat een agent en ik keer de Land Rover en rij naar de agent om te vragen of er hier een camping is. De agent begrijpt ons niet en een jonge knul gaat zich ermee bemoeien. Hij spreekt een beetje engels en zegt dat er hier geen camping is, maar wel aan de rand van de stad. Hij wil wel een taxi huren en voor ons uit rijden. Ik maak hem duidelijk dat wij die camping zelf wel kunnen vinden, waarop de jongen reageert, "You can find nothing here sir". Ik zoek echter even op de GPS en vindt Camping International en zie dat deze aan de zuidrand van Fès ligt, dus koersen wij dwars door Fès naar deze nieuwe bestemming. De camping vinden wij al snel, schrijven ons in en zoeken een plekje.
Na een warme maaltijd vraagt Marianne zich af of hier wel een supermarkt is en ik kom op het lumineuze idee om eens bij de nuttige punten op de GPS te kijken. Ja zeker zijn er supermarkten, niet zo heel ver weg is zelfs een Gèant, die wij van Frankrijk kennen. Dus met de auto er op af. In de supermarkt boodschappen gedaan, maar geen bier en wijn kunnen vinden, terwijl in de reisgidsen staat dat dit wel in de supermarkten verkrijgbaar is. Na nog een keer rondgelopen te hebben en geen alcohol kunnen vinden gaan wij naar de kassa om de boodschappen af te rekenen. Dan ziet Marianne dat er heel veel mannen met de trap naar beneden gaan, dus daar ook maar eens nieuwsgierig op af. Wanneer wij zicht krijgen op de kelderverdieping begrijpen wij heel goed wat die mannen daar doen. Ja, dit is het alcohol walhalla in Marokko. Wij kopen ons bier en flessen wijn, want dat zal in de kleinere plaatsen waar wij de komende dagen zullen overnachten niet verkrijgbaar zijn.

Wanneer wij buiten komen is het inmiddels donker en dan is het volgens de reisboeken gevaarlijk om met de auto op pad te gaan. Toch lukt het prima om met twee paar ogen op het verkeer te letten en zonder brokken terug te komen op de camping. Bij het toiletgebouw brandt inmiddels buitenverlichting, maar niet aan de kant waar wij een plaatsje hebben gezocht. Dus verkassen wij naar de andere zijde. Er zijn slechts vijf van de honderden plaatsen bezet, dus hebben wij het voor het uitzoeken. Na wat drinken en lezen gaan wij onze hoogslaper opzoeken.

Donderdag 19 september.

Vandaag besluiten wij om één van onze reserve-dagen te gebruiken en rust te nemen. Marianne heeft een time-out nodig en ik ben nog niet opgeknapt. Ik heb inmiddels ook al een paar klusjes te doen. De elektrische waterkraan is al gesneuveld, dus daar wordt een alternatief voor bedacht waarbij het waterslangetje in een boog langs het keukenblok wordt gemonteerd en een drukknopje in het bovenblad de pomp kan schakelen. Tevens is een van de laden in het keukenblok door temperatuursverandering klem komen te zitten. Hier worden ook wat aanpassingen aan gemaakt, zodat alles weer bruikbaar is aan het einde van de middag. Verder veel gelezen en gecommuniceerd met het thuisfront via de wi-fi verbinding die op het kantoor van de camping aanwezig is, het gebruik is bij de prijs van de overnachting is inbegrepen. Tevens vragen wij naar de mogelijkheden om morgen Fès te bezoeken. Bij de camping kunnen ze voor ons een officiële gids regelen die ons voor € 50,- met zijn auto komt halen, de medina laat zien en ons rond 14:00 uur weer terugbrengt op de camping. Normaal is de rondleiding langer, maar op vrijdag is de religieuze dag voor de Marokkanen en gaan de mannen 's middags naar de moskee om te bidden. Dit lijkt ons een prima gelegenheid om Fès te gaan bekijken en het duurt niet te lang voor mij, omdat ik nog onvoldoende energie heb om de hele dag rond te wandelen. Wij spreken af dat wij morgen om 9:00 uur worden opgehaald.

Vrijdag 20 september, bezoek aan Fès.

Na het ontbijt wandelen wij naar de hoofdingang, waar de gids ons al staat op te wachten. Het is nog geen 9:00 uur, maar de gids wil toch graag al gaan, omdat hij maar tot 14:00 de tijd heeft.
Het eerst bezoeken wij Bjor Sud. Deze gevechtstoren is een mooi begin, omdat wij hier een prachtig uitzicht over het oude Fès hebben. De medina van Fès is ontzettend groot en in één dag is niet alles te bezoeken, dus zullen wij de hoogte punten gaan bekijken. Na het uitzicht gaan wij een mozaïek werkplaats bekijken. Hier wordt van alles gemaakt, tafelbladen en fonteinen vormen de belangrijkste objecten en zien er allemaal prachtig uit. Binnen in de winkel is ook veel porselein te zien en te koop.


Na deze bezichtiging worden wij naar een panorama plek in de buurt van Bjor Nord gebracht om ook van deze kant over de oude stad te kunnen kijken. Dan gaan wij de medina in waar wij een Medersa (koranschool), de grote moskee, de leerlooiers, een fondouk (vroegere herberg waar ook kamelen onderdak vonden, maar nu een tapijtwinkel is), een groot leerwarenhuis, een fontein, een aantal souks en het paleis van de koning te zien krijgen.

Het is allemaal indrukwekkend en het mooie is dat er geen verkoper moeite doet om je zijn winkel in te krijgen. Blijkbaar kent iedereen de gids en laat ons daarom met rust. Ook is het verbazend koel in de medina, omdat er veel straatje en steegjes overdekt zijn en de zon geen kans krijgt om de straat te bereiken. Een zonnebril is dan ook niet nodig in deze schemerige omgeving. Al wandelend door deze steegjes verteld de gids alles over de historie en bezienswaardigheden, de gewoonten en religieuze zaken. Onze gids spreekt ontzettend goed Duits en Engels, maar ook een woordje Japans. Het fototoestel en de filmcamera hebben het druk vandaag.

Eenmaal terug op de camping laten wij alle indrukken nog eens de revue passeren en nuttigen een lunch. Daarna gaan wij wandelend naar een supermarkt en kopen voor het avondeten onze boodschappen.
's Avonds wordt het drukker op de camping. Er rijden veel auto's af en aan, maar het zijn geen camping gasten. Navraag leert dat dit bruiloftsgasten zijn die naar het feest komen die in een van de zalen van de camping gehouden wordt. Wat wij nog niet weten is dat dit feest de hele nacht doorgaat en ons uit de slaap zal houden.
Zaterdagochtend tegen zonsopkomst is het feest afgelopen en slapen wij toch nog een paar uurtjes. Dan is het tijd om te vertrekken, want ons programma geeft aan dat wij naar Midelt zullen afreizen. Bij het afrekenen klagen wij steen en been over de overlast van de bruiloft en vragen een korting op de overnachting. De dienstdoende conciërge laat zich echter niet vermurwen en geeft niets weg. Daarna zoeken wij een winkel om brood te kopen, zodat wij het ontbijt kunnen nuttigen. Wij verlaten Fès en gaan via de N8 richting Ifrane. Bij een theehuisje stoppen wij om ons ontbijt op te eten, maar maken geen gebruik van de faciliteit. Tijdens het nuttigen van ons brood zie ik een klassieke Mercedes met Nederlands kenteken langs rijden en steekt mijn hand op. Vijf minuten later komt de Mercedes van de andere kant terug en stopt bij ons. Het is Ben uit Maarssen die bij zijn zieke vader is om deze te verzorgen. Hij nodigt ons uit om thee te drinken en wij praten over zijn Marokkaanse achtergrond en onze vakantieplannen. Bij het afscheid geeft hij ons zijn mobiele telefoonnummer, zodat wij hem kunnen bellen als wij ergens mee zitten en een tolk nodig hebben. Dank je wel Ben.


Na het ontbijt vervolgen wij onze route door het vruchtbare land tussen Fès en de Hoge Atlas. Bij Ifrane verlaten wij om onduidelijke reden de N8, wat niet de bedoeling is. Wij rijden nu richting Tini-n-Tretten, een bergpas dat op 1934 m hoogte ligt. Een mooie route, maar leidt dit ook naar de Cèdre du Gouraud? Dit is de grootste cederboom die in dit cederbos staat. Verder leven er in dit bos nog apen in het wild. Hopelijk gaan wij die ook zien. Wanneer wij op de N13 uitkomen zijn wij dus te ver voor ons uitstapje en slaan rechts af terug richting Ifrane. Dan zien wij een afslag die verwijst naar De Grote Cederboom. Het asfalt maakt direct plaats voor een steenslag weg, maar dat is juist leuk. De weg gaat een heel stuk door het cederbos waar wij opeens apen op en langs de weg zien en deze van dichtbij kunnen fotograferen. Dit is even iets anders dan de Apenheul, een geweldige ervaring deze dieren in hun natuurlijk omgeving te observeren. Dan gaan wij verder naar De Grote Ceder. Wanneer wij bij de boom arriveren moeten wij lachen, dit is humor, de boom is dood, maar staat fier overeind met zijn dode kroon van takken naar de hemel wijzend. Wel is de stam indrukwekkend, evenals de hoogte. In de bosrand staan wat souvenierstalletjes en notenverkopers. De noten zijn bedoeld om de apen te voeren. Wat wij eerst geweldig vonden om de apen in hun natuurlijke omgeving te zien begint het nu toch op de Apenheul te lijken. De apen denken blijkbaar ook dat het beter is hun buik te vullen door eenvoudig de noten van de toeristen te accepteren dan intensief naar voedsel te gaan zoeken. De weg van de minste weerstand geldt ook voor hen. Het grote verschil is wel dat hier de hekken ontbreken. Wij rijden terug naar de N13 en sturen de neus van de Land Rover richting het zuiden.
In het begin van de middag bereiken wij Midelt waar wij in het centrum eerst de tank volgooien met de nodige diesel. Er komt al direct een mannetje aan die ons welkom heet en vraagt naar de reisplannen. Ze spreken allemaal een beetje Nederlands en willen allemaal wat van je. Niet dat dit openlijk wordt gezegd, maar pas op! Wij mogen bij hem thee komen drinken. Aardig natuurlijk en heel gastvrij. Maar wat blijkt, meneer heeft een winkel en loopt de hele dag door de hoofdstraat op zoek naar toeristen om deze naar zijn winkel te lokken. Wij willen eerst groente en fruit kopen en een camping zoeken. Hij wijst ons de markthal en ook de richting van de camping. Vertelt dat het sanitair vies is en of wij eerst thee komen drinken. Nee, wij willen een camping. De stadscamping staat vol kampeerauto's. Marianne inspecteert het sanitair en dit is inderdaad al jaren niet schoongemaakt, dus op naar de volgende camping die echter 7 km buiten Midelt ligt. Via de GPS komen wij op steeds kleinere weggetjes waar links en rechts de fruitoogst aan de gang is. Kisten vol appels staan opgestapeld langs de weg om opgehaald te worden, vrachtwagens volgeladen met kisten appels komen wij tegen. Het asfalt verdwijnt, vrouwen wassen kleding in een klein riviertje langs de kant van de weg. Dan zien wij een gebouw met diverse vierkante torens. Dit blijkt de auberge/camping te zijn. Het sanitair is prima schoon, althans de toiletten. Waar de douches zijn is ons nog niet duidelijk. Ook zijn wij de enige gasten dus mogen wij op het mooiste plekje staan. Plekje uitgezocht en daarna weer op pad. Het off-road gevoel begint erg te kriebelen en we gaan op weg. Rijden tot de sporen helemaal ophouden en wij op een gegeven moment ook echt niet meer verder kunnen, dus keren wij om en installeren ons voor de nacht. Daktent omhoog, een warme maaltijd maken en de tarp aan de auto bevestigen, want het gaat een beetje regenen. Aan deze kant van de Atlas heb je nog invloed van de oceaan en is het natter dan straks aan de andere kant van het gebergte.
De douches zijn te bereiken door een wirwar van gangen. Het openen van de warme kraan geeft geen warm water, dus even stoer doen en schoon zijn we weer. De eigenaar van deze auberge heeft in Duitsland gestudeerd voor architect en daar een vrouw aan de haak geslagen. Hij is er mee getrouwd en heeft daarnaast een tweede, Marokkaanse, vrouw. Heeft vijf kinderen bij de ene en vier kinderen bij de andere vrouw. Hier is hij trots op. De Europesche vrouwen gaan 's avonds op de bank zitten en een boek lezen, zegt de patron. Maar in Marokko maken ze kinderen, zegt hij lachend.
Bij het gebruik van onze waterkoker valt de elektriciteit uit. Na veel zoeken is de zekering gevonden en kunnen wij weer water koken. Toch valt keer op keer de elektriciteit uit. De installatie is misschien niet helemaal zoals het hoort.

Zondag willen wij ons reisplan aanpassen en via de route "Cirque de Jaffar" naar het Todra-dal rijden. Dit is een route die alleen over pistes gaat. In het begin gaat het prima, maar wanneer wij hoger in de Atlas komen en er meer vermogen van de motor wordt gevraagd, komt een oud probleem terug en verliest de motor juist vermogen. Met dit probleem durven wij de lange route in eenzaamheid niet te maken en keren om. Tijdens de terugreis naar Midelt test ik de motor nog een paar keer op zijn vermogen en keer op keer geen power geeft, maar dan in houdt. Eenmaal terug op het asfalt pakken wij ons oude reisplan op om naar de woestijn van Erg Chebbi te gaan. Inmiddels hebben wij enkele uren verloren aan reistijd, maar wel een mooie omgeving gezien. Om wat tijd in te halen rijden wij stevig door op de N13. Hier mogen wij 100 km per uur rijden. Het vreemde is dat het vermogensverlies niet meer wordt waargenomen vandaag, terwijl het gaspedaal regelmatig tot

op de bodem gaat. De Land Rover rijd vlot door de bergen en wij schieten lekker op. Wij rijden over hoogvlaktes van 1500 m boven zeeniveau. Het gras is kort door overbegrazing. Wij zien regelmatig een herder met een kudde schapen of geiten. Dan zien wij dicht langs de weg een traditionele, nog bewoonde, herderstent. Wij stoppen om foto's te maken. Binnen no-time staan er vier mensen om ons heen die weer van alles willen hebben; iets te eten maken ze duidelijk. Marianne pakt een pak koekjes en deelt uit. Eén van de vrouwen ziet kans om de rest van het pak uit Marianne haar handen te pakken en vindt dat het van haar is. Marianne pakt het even snel terug en maakt haar duidelijk dat dit niet de bedoeling is. Dan willen ze geld voor de foto's. We geven een kleinigheid, wat reëel is voor het poseren. Dan vragen ze om kleding, leren jas of broek. Het is ons duidelijk, wij starten de Land Rover en rijden weg.

Wij komen door de Tunnel du Légionnaire. Een tunneltje van niks, maar is met de hand aangelegd door de militairen van het Legioen. Dan langs het stuwmeer Barrage Hassan Addakhil. Dit meer zorgt in de droge periode voor aanvoer van water voor de oases te zuiden van Er Rachidia. Het klimaat is duidelijk anders aan deze kant van de Atlas. Het is een droge lucht en lekker warm. Wij rijden door via Erfoud, langs talloze Kasbahs en Ksars, door Rissani richting Merzouga. Onderweg worden wij door de politie aan de kant van de weg gezet. Een agent heeft een laserpistool in zijn hand. Wij denken dus de klos te zijn voor een snelheidsovertreding en zeggen tegen elkaar dat wij de agent niet zullen begrijpen en desnoods zullen omkopen om de hoge boete niet te hoeven betalen. Dan komt oom agent aangelopen en heet ons hartelijk welkom in zijn land, wenst ons veel gastvrijheid toe en geeft ons een hand dadels als geschenk dat wij de moeite nemen om naar Marokko te komen. Wij bedanken de agent en vervolgen verbijstert onze weg.

Langs de asfaltweg strekken zich eindeloze steenwoestijnen uit, maar hoe dichter wij bij Merzouga komen hoe meer zandheuveltjes zich tussen de steenvlaktes vormen. Ik minder vaart en ga het asfalt af, kies nu mijn eigen route over stenen en door zand. Ik ben wel heel voorzichtig wat betreft de zand en heb geen zin om nu al vast te komen staan. Na leuk gespeeld te hebben gaan wij weer het asfalt op en komen de Dunes de Sables in zicht. Dit zijn De Zandduinen van Merzouga, waarvan de hoogste 400 m is. Een prachtig gezicht zijn deze roodachtige duinen, wij zijn stil van verwondering, zo mooi. In Merzouga is het nu zoeken naar een camping. In Merzouga zelf zijn de straten onverhard en liggen de huizenblokken en auberges nogal verspreid. Bij de ene auberge kunnen wij voor een torenhoog bedrag wel ons bivak maken, maar daar trappen wij niet in. Uiteindelijk komen wij bij Auberge du Change. Dit ziet er leuk uit en wij gaan op zoek naar de ingang. Wij worden vriendelijk ontvangen door een jonge man die ons informeert over de overnachtingsprijzen en mogelijkheden om te eten. Dan wijst hij ons een plek waar wij kunnen gaan staan. Niet op de reguliere camping, maar voorbij het zwembad en dan in het duinzand tussen de palmen. Een idyllische plek met een fantastisch uitzicht. Hij helpt ons met elektriciteit door een kabel naar onze plaats te leggen en wij zijn weer klaar voor een overnachting.


















In het begin van de avond vertrekken er links en rechts van ons kleine karavanen dromedarissen met toeristen. Zij gaan voor een overnachting in een bedoeïenentent tussen de zandduinen gesitueerd. Dit lijkt ons ook een mooie kans om tussen het zand de sterren te bekijken, maar de gezondheid van mij laat het niet toe en daarom kijken wij vannacht wel vanuit onze daktent naar de sterren. Wij hebben voor vanavond een tajine met kip besteld in het restaurant van Auberge du Change. Omdat de bereiding nogal wat tijd nodig heeft, reken op 2 uur wanneer het speciaal voor jou wordt gemaakt, hebben wij tijd om te internetten, foto's op de harde schijf te laden en onze video's terug te kijken, terwijl de tajine op een houtskool vuurtje wordt bereid. Het voorgerecht bestaat uit een heerlijke salade, waarna het hoofdgerecht wordt opgediend. Doordat alles in de tajine lekker lang heeft staan sudderen is alles ook goed gaar en hoeven wij niet bang te zijn voor salmonella besmetting of voedsel-vergiftiging. Bij de maaltijd wordt water geserveerd en wij krijgen ook nog een dessert dat uit heerlijke meloen bestaat. Tijdens het dessert worden voor de weinige gasten, vier stuks, de trommels te voorschijn gehaald en wordt er muziek gemaakt en gezongen. Een fantastische avond hebben wij in dit oostelijk deel van Marokko. De nacht is warm in tegenstelling tot wat er van een nacht in de woestijn wordt gezegd, overdag heet en 's nachts koud. Hier hoeven wij niet bang te zijn dat het koud gaat worden, de openingen van de daktent blijven dan ook open. Er zijn geen muggen dus het muggengaas hoeft ook niet ingeritst te worden.

Na een heerlijke nachtrust worden er veel foto's gemaakt van de zandduinen en het veranderende licht van de opgaande zon. Het is heel bijzonder dat de kleur van het zand veranderd naarmate de zon hoger aan de horizon gaat staan. Vanochtend doen wij rustig aan en relaxen bij de auto. Wanneer de ergste hitte voorbij is gaan wij op pad en rijden door de omgeving. Dan weer zand, afgewisseld met veel stenen en wasbordtrajecten. In de verhalen over hoe over wasbord te rijden kloppen inderdaad. Of je rijdt heel langzaam en komt dan ook bijna niet vooruit of je rijdt hard waardoor je alleen de toppen van het wasbord met de banden raakt. Alle paden zijn hier onverhard, alleen waar bij hevige regen watergeulen ontstaan is vaak een stuk betonweg aangelegd. Toch hoef je de paden niet te volgen en kun je je eigen route bepalen over de heuvels en door het zand. Zelfs wanneer je dat doet wordt je nog achtervolgt door verkopers die op brommers de achtervolging inzetten.

Dan maar gas geven om hem kwijt te raken en dat lukt denken wij. Wanneer we vervolgens gebeld worden door onze zoon en in een duinkom stoppen, staat even later de verkoper op zijn brommer weer naast ons. Wat hij verkoopt weten wij niet, want wij sturen hem weg.
Op de terugweg doen wij boodschappen in het dorp en rijden nog wat rond tot wij ontdekken dat er een erg donkere lucht aankomt. Wij spoeden ons naar de Auberge, omdat onze stoelen, tafel en een luifel buiten staan. Bij de auberge worden er ook voorbereidingen getroffen voor een zandstorm die gaat komen. Op ons plekje aangekomen zien wij dat onze spullen netjes zijn opgeborgen. Wij plaatsen het toch in de auto en worden in de auberge uitgenodigd om voor het slechte weer te schuilen. Deuren worden gebarricadeerd en alle ramen gesloten. Wanneer het vannacht slecht weer blijft mogen wij op de banken slapen. Er wordt erg goed voor ons gezorgd door deze jonge ondernemers. Na wat harde wind buigt de storm gelukkig af en loopt het met een sisser af. Vanavond koken wij zelf ons potje en gaan op tijd naar bed.