DISCOVER 4X4

De reis naar Marokko.

Dinsdag 24 september, reizen naar Tinghir.

Vandaag vertrekken wij uit Merzouga. De planning is om bij Boumalne Dadès een camping te zoeken. In eerste instantie hadden wij het plan gemaakt om langs de Algerijnse grens naar Mhamid te reizen, maar omdat dit ongeveer 350 km piste is en er in dit gebied veel militairen zijn voor de grensbewaking en omdat wij alleen reizen wordt het ons sterk afgeraden deze route te nemen. Bij pech kan het dagen duren voor er iemand langskomt. Daarom de route omgegooid en nu via de woestijn Erg Chebbi vertokken richting Erfoud. Deze piste is ook erg mooi en wij genieten. Vanaf Erfoud rijden wij over asfalt naar Asrir. Onderweg passeren wij een aantal Kasbahs. Bij Asrir voegen wij in op de N10 richting onze eindbestemming. De snelheid gaat dan ook weer omhoog tot maximum van 100 km/uur dat hier is toegestaan. Marianne valt in slaap en de km's verdwijnen onder de wielen. Vroeg in de middag komen wij al aan in Boumalne Dadès en vinden de camping, maar deze bevalt ons niet. Eerst de stad in om boodschappen te doen en misschien vinden wij nog een andere camping. Er blijkt markt te zijn en wij doen daar onze inkopen, dan naar een bank om weer het maximum bedrag uit een pinautomaat te halen, omgerekend € 180,-. Dan kom ik met de vraag, waarom wij naar hier gereden zijn als wij morgen de Gorges de Todra willen rijden gevolgd door de Gorges du Dadès. Wij kunnen beter terugrijden naar Tineghir en daar een camping zoeken. Dus 53 km terug gereden en daar een camping in het stadje gevonden. Ook op deze camping gratis wi-fi, maar zo traag dat wij geen communicatie met het thuisfront kunnen opnemen. Later nog eens geprobeerd maar ook nu lukt het niet.

Woensdag 25 september, Todra en Dades kloof

Voor vandaag staat er een rit op het programma met veel natuurschoon, de Todra- en de Dadèskloof. In alle boekjes over Marokko staat dit natuurgeweld beschreven. Na ontbijt, afrekenen en de auto weer reisklaar maken gaan wij op weg. In de aanloop naar de Gorges du Todra zien wij dat hier ook nog diverse kleine campings langs de route aanwezig zijn. Deze voorspellen minder overlast van blaffende honden die wij tot nu toe bijna iedere nacht hebben gehoord. Dan komt ons een rode Land Rover Defender tegemoet. Dit blijken de Engelsen te zijn die wij in Spanje zijn voorbij gereden en later hebben ontmoet op de camping in Martil. Er is helaas geen gelegenheid om te stoppen en reiservaringen uit te wisselen. Wanneer wij bij de Gorges aankomen worden wij tot stoppen


gemaand. Het blijkt een parkeerwachter die ons vijf parkeerbonnen verkoopt voor € 0,50. Dus € 0,10 per stuk. Hiermee kunnen wij in de kloof stoppen en parkeren om rond te kijken en foto's te nemen. Er wordt geen toegang geheven om door deze kloof te mogen rijden, want het is een openbare weg. In de kloof is er ruimte voor de rivier en een asfaltweg die hier en daar breed genoeg is om te parkeren en ook plaats biedt aan allerlei marktkramen met lokale producten. De kloof is niet zo heel erg lang en wordt weer breder, zodat de zon weer ruimte krijgt. Wij vervolgen de weg door dit mooie dal dat steeds verder omhoog klimt tot Tamtattouchte. Hier zoeken wij de piste die linksaf moet buigen richting Msemrir dat al in de bovenloop van de rivier Dadès ligt. Bij een afslag worden wij op het verkeerde been gezet doordat er op een steen “Dadès” wordt aangeven, maar dit blijkt een doodlopende piste te zijn waar aan


het einde enkele huizen staan. Terugrijdend vinden wij toch snel de juiste route die ook weer overeenkomt met de kaart op de GPS. In deze bergachtige omgeving, waar op het oog niet veel vegetatie groeit, zijn toch regelmatig mensen op de route aanwezig. Het is herdersvolk dat met hun kudden de bergen afstruint naar voedsel. Allemaal maken ze met gebaren duidelijk dat ze iets te eten willen hebben. Uit verhalen hebben wij gehoord dat wij het bedelen niet dienen te honoreren, omdat er voldoende voedsel in Marokko is. Wij rijden stug door en hebben later toch wel spijt dat wij deze mensen niets hebben gegeven. Ze leiden een hard en waarschijnlijk ook arm bestaan in deze kale bergen.


De weg wordt steeds smaller, ruiger en hoger. Uiteindelijk bereiken wij een hoogte van 2800 m voordat de piste weer gaat afdalen. De lunch gebruiken wij op een plek waar wij hopen niet gespot te worden door lokale bevolking, omdat deze zich dan om ons heen verzamelen en ons aangapen en van alles van ons willen hebben. Gelukkig lukt dit en met een volle maag gaan wij verder door rivierbeddingen, omdat het oorspronkelijke pad al jaren terug is weggespoeld. Aan de breedte van de rivierbedding zien wij dat er ook veel water door kan stromen, maar nu staat deze droog.


Wanneer wij denken dat de piste niet heel erg lang meer zal duren, voordat hij eindigt in asfalt, liggen er plots grote stenen op het pad. Het lijkt alsof er stenen van de berg zijn gerold en hier zijn blijven liggen. Wanneer ik uit wil stappen om de stenen van het pad te halen, komen er twee jongens van de berg gehold en maken ons duidelijk dat zij het wel weghalen. Wanneer de weg vrij is geven wij ze wat geld en bedanken ze voor de moeite. Maar een stukje verder schiet ik in de lach. Marianne vraagt wat er te lachen valt. “Nou”, zeg ik, ik denk dat de stenen weer op het pad liggen en de jongens op een volgend slachtoffer wachten, om zo wat geld te verdienen. Er lagen namelijk alleen maar grote stenen op het pad en geen kleine stenen die ook zeker mee naar beneden zouden zijn gerold”. Zo zijn wij weer een ervaring met een knipoog rijker.
Dan zijn wij het pad, dat best wel smal is, weer kwijt. Het is ooit weggespoeld of geërodeerd. Wij volgen de sporen die nu door hoge struiken gaan, zodat wij helemaal in het groen verdwijnen.

De Land Rover duwt de takken opzij, zodat wij er door kunnen. Wanneer de struiken verdwenen zijn zien wij dat het nog een klein stukje is naar de weg die langs de Dadès loopt. Bij de Gorges du Dadès zien wij geen marktkramen maar wegwerkzaamheden. Er wordt een betonnen muur gemaakt aan de rand van de weg die dan tevens de afscheiding is met de rivier. Mogelijk dat deze het water tegen moet houden wanneer de rivier buiten zijn oevers treedt en de weg toegankelijk blijft. Deze Gorge is wel wat langer dan die van de Todra, maar minder nauw. Wanneer wij weer bij Boumalme Dadès komen zoeken wij de N10 op richting Ouarzazate, een verbindingsroute van een kleine 150 km. In Ouarzazate vinden wij aan de zuidkant de camping La Palmaria. Een volledig ommuurde camping met vriendelijk personeel. Morgen hebben wij een geplande rustdag.

Vandaag een rustdag, maar ook tijd voor klusjes en boodschappen doen. De waslijn wordt gespannen en de was gedaan. Tijd voor lezen en internet communicatie met thuis. 's Middags boodschappen doen en te voet onderweg naar de hoofdweg waar veel commercie is. Wij zijn nog maar net onderweg als er twee Marokkanen in traditionele kleding op de stoep thee zitten te drinken. Ze vragen ons of wij er bij komen en delen de thee met ons. Ze spreken goed engels en wat blijkt, wanneer wij goed om ons heen kijken, zien wij dat deze mannen een winkel in sieraden en tapijten hebben. Ze willen ons graag als klant binnen hebben. Wij gaan toch maar voor de groenten en fruit die wij wel nodig hebben. Aan het einde van de middag gaan wij naar het centrum waar een grote supermarkt zou moeten zijn, waar ook alcohol wordt verkocht. Deze vinden wij en vullen onze bier voorraad aan en kopen ook een fles wijn. Bij een westers uitziend restaurant eten wij een lekker tajine met kip. Het is al een poosje donker wanneer we weer terug gaan naar de camping. Het is druk op straat dus goed uitkijken dat wij niemand aanrijden. Rijden in het donker wordt strek afgeraden, maar soms is het noodzakelijk. Eenmaal terug op de camping wordt de daktent weer opengeklapt en drinken wij nog bier en water. Water wordt in grote hoeveelheden door ons gebruikt om het vochtverlies door transpiratie weer aan te vullen.

Vrijdag 27 september, reizen naar Zagora

Onderweg op de N9 komen wij een auto met pech tegen. Twee mannen zitten in de schaduw, maar wanneer ze ons zien aankomen staat een man met tulband op en houd ons staande. Hij vertelt dat ze pech hebben en zou graag mee terugrijden naar Agdz om zijn neef in te schakelen om de auto te repareren. Wij hebben geen achterbank, dus kan hij mee in de laadbak. Dit vindt hij geen probleem. Wij vinden het wel gek dat hij liever 50 km mee rijdt terwijl wij nog geen twintig km van Ouarzazate verwijderd waren, waar ook hulp gehaald kon worden. Het duurt niet lang voor wij begrijpen hoe de vork in de steel zit. Een stukje verderop staat weer een auto met pech en die willen ook terug naar Agdz om hulp te halen. Maar de twee tulbanden kennen elkaar en onze tulband zal ook voor hen hulp sturen. Wanneer wij in Agdz arriveren vraag tulband ons of wij thee komen drinken uit dank voor de lift. Wij zijn namelijk precies tegenover zijn "huis" gestopt. Eenmaal binnen blijkt het de winkel van zijn "neef" te zijn en na de thee met leuke gesprekken in het engels wordt het tijd voor ons om de sieradenafdeling te bekijken. Al de sierraden zijn "antiek" en komen uit heel "Westelijk Africa" die door hem op zakenreizen worden meegebracht. Ook wil hij wel ruilen met Nederlandse spullen. Na een poosje willen wij gaan zonder iets te kopen. In ons theegesprek hadden wij laten vallen dat wij naar Zagora gaan en daar zat een "neef" die monteur is in een 4x4 garage. Die moesten wij maar eens op gaan zoeken, dan kon hij de auto nakijken. We nemen afscheid en lopen naar de auto. Wanneer we in willen stappen komt tulband aanhollen en vraagt of hij mee mag naar Zagora om zijn "neef" te bezoeken. Hij hoeft vandaag toch niet meer naar Ouazazate en heeft al "hulp" naar de auto's gestuurd. Het is nog 100 km naar Zagora, maar goed als hij weer achterin wil zitten is dat voor ons geen probleem. Eenmaal dicht bij Zagora komt ons een Marokkaanse Land Rover Defender tegemoet met heel veel stickers op de auto geplakt en begint te seinen met zijn lichten. Wij seinen als groet terug, maar zien in de spiegel de Land Rover keren en ons volgen. Hij haalt ons in en stopt voor ons. Wat blijkt? Het is de monteur die de "neef" is van tulband, die bij ons achterin zit. Hij vraagt ons of wij naar zijn garage willen komen voor een controlebeurt. Van andere Marokkogangers hebben wij gehoord dat er goede garages zijn in Zagora die voor een klein bedrag je auto na kijken. Dus gaan wij mee op deze vrijdagochtend die al bijna ten einde loopt.


De monteur heet Ali Nassir en begint de controle van onze Land Rover. De tussenbak blijkt olie te lekken en hij laat mij dit zien. Er hangen dikke druppels olie aan de hele tussenbak en er is dus iets aan de hand. Aan de hand van een oude tussenbak laat hij zien wat het probleem kan zijn en of wij dit willen laten repareren. Wij spreken eerst een reparatiebedrag af en de Land Rover wordt buiten voor de garage door de monteurs van de tussenbak ontdaan. Er wordt netjes gewerkt, er liggen ook geen donkere olieplekken voor de garage en het gereedschap wordt na gebruik schoongemaakt en goed opgeborgen. Ondertussen maken wij gebruik van hun internetverbinding om onze sociale contacten bij te werken. Ook Ali en Omar willen Facebook vrienden met ons worden. Al die tijd zit tulband op een bankje in de garage. Dan is het etenstijd en de vrouw van Ali schuift een grote tajine door een luik in de muur. Iedereen in de garage gaat handen wassen en gaat om de couscousschotel zitten, ook wij worden uitgenodigd om mee te eten. Gelukkig is er voor iedereen een lepel om van te eten. Het is gebruikelijk dat iedereen dat stuk op eet dat recht voor hem is. Het vlees wordt verdeeld onder de eters, waaronder ook tulband. De couscous smaakt heerlijk. Deze maaltijd wordt traditioneel gegeten op vrijdag. In een restaurant is het op een andere dag ook niet verkrijgbaar.
Aan het einde van de middag worden de aandrijfassen ook gedemonteerd. Wij hebben aangegeven in onze eigen daktent te willen slapen. Dat is geen probleem, want dichtbij heeft een "neef" een camping en Ali zal ons daar naar toe slepen. In het kantoortje van Ali staan houten schaalmodellen van Land Rovers. Wij hadden in Nederland al een keer gehoord dat je ergens in Marokko uit palmhout schaalmodellen van je eigen auto kon laten maken, dus vraag ik Ali hierna. Geen probleem, hij zal de jongen die ze maakt wel even bellen. Vijf minuten later komt hij op zijn brommertje aangereden en onderhandelen wij over de prijs. Morgenochtend is onze Land Rover in hout klaar.
Wij worden naar de camping gesleept en omdat het al laat is bestellen wij daar een maaltijd. Er logeert ook een Spaanse vader met zijn zoon. Gezamenlijk eten wij onze maaltijd, frietjes, groenten en lamsspiezen. De eigenaren van de camping komen uit een muzikale familie en na de maaltijd maken zij muziek voor ons en zingen liederen. Ze hebben ook video’s op youtube staan. (zoeken op prends ton temps zagora). Het is al laat wanneer wij eindelijk naar ons bedje kunnen.
De volgende dag zijn wij nog aan het ontbijten als de jongen op de brommer ons schaalmodel komt brengen. Een prachtige Land Rover in palmhout met details van onze eigen auto. Geweldig. Even later komen Ali en Omar er ook al aan om ons weer terug te slepen naar de garage. Daar ligt onze tussenbak schoongemaakt en volledig gemonteerd op ons te wachten. Deze wordt gemonteerd terwijl wij wandelend op zoek gaan naar een bank om het verschuldigde bedrag te kunnen betalen. Zagora is een gemoedelijke stad, maar de verkopers met hun winkeltjes nodigen je allemaal uit om eens naar hun waren te komen kijken. Terug gekomen is de auto bijna klaar en betalen wij de rekening.
Dank jullie wel het was een geweldige ervaring om dit allemaal mee te maken. En tulband, je zult wel provisie hebben gekregen voor het aanbrengen van een klant. Eén van de jonge monteurs wil ons ook nog brengen naar de muurschildering waar de aanwijzing “52 dagen naar Timboektoe” is uitgebeeld. Wij geven hem een kleine vergoeding voor de moeite die hij nam om op zijn brommer voor ons uit te rijden. Daarna vertrekken wij richting Mhamid.
Er staat behoorlijk veel wind en het is lekker warm. Wij rijden nu over de weg met nummer 6954 richting de bergrug Jbel Bani genaamd. Wanneer wij deze bergrug zijn gepasseerd komen wij meer en meer in woestijngebied. Grote gele borden wijzen ons op onze verantwoordelijkheid hoe om te gaan met bijvoorbeeld het milieu, wanneer wij de woestijn intrekken. Ik kom er ook achter dat ik vergeten ben te tanken, voordat wij Zagora uitreden. Dus nu zullen wij goed opletten om bij het eerste de beste tankstation onze diesel aan te vullen. Er steekt een zandstorm op, de lucht kleurt rood van de hoeveelheid zand dat er in zit. Op de weg voor ons stuift het zand over de weg, zoals in de winter bij ons de sneeuw over de weg stuift in een sneeuwstorm. De ramen gaan dicht, omdat het naar binnen waaiende zand geen pretje is, ook de ventilatieluikjes onder de voorruit gaan dicht. Nu wordt het erg oncomfortabel in de auto. Wij hebben geen airconditioning en de temperatuur loopt snel op. Aan de luw zijde zetten wij toch het raam een stukje open voor een beetje ventilatie. Dan zien wij eindelijk een tankstation, vullen de tank tot het randje en gaan opgelucht verder, omdat wij nu ook de desert in kunnen met voldoende diesel aan boord. Dit was tevens het laatste tankstation voordat wij Mhamid bereiken. In Mhamid begint al direct een mannetje te gebaren en te schreeuwen waar de camping is en of we hem willen volgen. Niet dus. Eerst rijden wij door dit dorp en gaan even verkennen waar we zijn. Aan het einde van de hoofdstraat, ook einde van het dorp, is het ook einde asfalt. Voor ons ligt de woestijn; zand en stenen, een prachtig gezicht.
Wij rijden terug naar de afslag en de man die ons de camping op wil lokken begint weer te wijzen en “camping” te roepen. Wij gaan eerst in een heel klein winkeltje wat boodschappen doen. Dan maken wij de man duidelijk dat wij zelf een camping zullen zoeken. Volgens onze informatie zijn er meerdere campings rond Mhamid. De Oued Drâa staat droog en de bedding is breed. Wij rijden over de brug en rijden recht tegen de camping aan die ons zo dringend werd aangeprezen. Rechts naast deze camping is ook een camping, daar rijden wij eerst naar toe. Tot nu toe hebben wij alleen nog op een camping gestaan waar weinig of geen mede kampeerders stonden. Op deze camping staan twee terreinauto's en is er ruime keuze uit de plaats waar wij zouden willen staan. De beheerders zijn vriendelijk en Hassan spreekt goed engels. Hier zijn wij hartelijk welkom en er is wi-fi, 's morgens wordt ons een brood bezorgd. Dat alles bij de prijs inbegrepen. De campingplaatsen zijn gescheiden door muurtjes, er is een watertappunt met wasbak op iedere plek. In de hoek is een traditionele oven gebouwd, zodat je ook zelf je brood zou kunnen bakken. Op de betonvloer wordt een Marokkaans kleed uitgerold, er wordt een tafel en stoelen voor ons neergezet, zodat wij ons helemaal thuis gaan voelen. Echt geweldig.
Morgen willen wij graag de woestijn in en daarom vragen wij deze mensen wat de mogelijkheden zijn. Hassan kan ons gidsen, maar wij hebben geen zitplaats om hem mee te nemen. Ze kunnen ook met eigen auto voorop rijden, maar dan wordt de prijs verdubbeld. Misschien dat de andere gasten met hun terreinwagens mee willen. Ik spreek een redelijk woordje Duits, dus stapt op hen af. Ze zijn met drie personen en twee auto's. We stellen ons voor. Thomas en Lotte zijn Duits en Harry is Oostenrijks (het zijn vrienden van elkaar). Ze hebben vandaag niets kunnen doen vanwege de zandstorm. Thomas en Lotte rijden een Land Rover Defender 110, die omgebouwd is tot camper, Harry rijdt een Toyota Landcruiser met daktent. Ondanks dat deze mensen ervaren Africa reizigers zijn willen ze graag mee en passen hun plannen aan. Hassan kan bij Harry in de auto zitten. Gezamenlijk spreken wij met Hassan de prijs af en wat wij er voor krijgen. Hassan zal voor de lunch zorgen. De tocht is ongeveer 125 km en we vertrekken morgen om negen uur.
Marianne komt tot de ontdekking dat ze nog iets mist voor de avondmaaltijd en wij besluiten lopend naar het dorp te gaan om dit te kopen. De vader van Hassan wil ook juist wegrijden met zijn Toyota Hilux dubbelcabine en maakt ons duidelijk dat wij niet lopend naar het dorp gaan maar met hem meerijden. Er zit ook nog een "neef" in de auto en ze geven ons een rondleiding door het dorp. Bij de levensmiddelenwinkel wordt er voor ons gestopt en kunnen wij onze inkopen afronden. Daarna weer terug naar de camping.
De watertoevoer naar de camping wordt vanuit het dorp geregeld en er wordt ons verteld dat wij 's avonds geen water hebben vanwege de droogte. Wij kunnen dus niet douchen, maar er staat voldoende water in jerrycans om ons te kunnen wassen. Dit doen wij in de openlucht wanneer het donker is. We hebben toch voldoende privacy door de muren die de campingplaatsen van elkaar scheiden. Met het verdwijnen van het daglicht gaat ook de wind liggen en kunnen wij slapen met alle toegangen van de daktent open, want het koelt niet af.

Zondag 29 september, excursie door de woestijn




De dag is nog maar net ontwaakt of het verse brood wordt ons al gebracht. Heerlijk brood hebben ze in Marokko, het is altijd weer een feest om dit te eten. Er is geen wind, dus ook geen last van zand in de lucht. Het is een mooie heldere dag om zo te beginnen. Hassan had gisteren om een voorschot gevraagd, zodat hij inkopen voor de lunch kon doen. Nu is hij druk bezig met de laatste voorbereidingen voor de lunch. De benodigde koelboxen worden bij ons in de auto geladen en om negen uur rijden wij richting de woestijn. Eerst rijden wij door zand met kleine duinen. Daarna veel keienvelden, het uitzicht is geweldig en wij genieten met volle teugen. In dit gebied werd ook een traject van de rally Parijs-Dakar gereden en komen er altijd nog rally-teams om hier hun auto's te testen. Nu worden er nog regelmatig rally’s gereden in deze woestijn. Er staan dan ook enorm veel sporen in deze woestijn. Maar de pisten die wij rijden staan allemaal op de kaart van Openstreetmaps, geweldig. Wij komen op een vlakte waar een waterput is. Iemand staat water te putten voor de ezels. Ook staan er dromedarissen in de buurt. Er zijn stukken piste bij waar wij 80 tot 90 km per uur rijden en het niet uitmaakt waar je rijdt, het zijn allemaal kleine stenen.
Dan arriveren wij bij een kleine oase waar we uitstappen, foto's maken en het graf van een Maraboet (heilige) bekijken. Ook ligt er een begraafplaats waar onze medereizigers in eerste instantie alleen maar stenen zien liggen. Omdat wij een dergelijke begraafplaats al in Ouarzazate hebben gezien herkennen wij de manier van hoe de stenen geplaatst zijn.




Onze reis gaat verder door gevarieerd landschap met altijd op de achtergrond het Hoge Atlas Gebergte. Onderweg naar de zandduinen zoekt ieder zijn eigen spoor met Hassan voorop als gids die wij niet uit het oog verliezen. De zandduinen zijn van verre zichtbaar, maar het duurt nog een hele tijd voor ze dichtbij komen. De stenen gaan over in zand en er groeit hier een wonderlijk soort struiken. Het rijden in zand zorgt er voor dat het gaspedaal soms tot de bodem moet worden ingedrukt om vooruit te komen. Een bocht wordt verkeerd genomen en dan staan we stil. Achteruit rijden en opnieuw proberen. Het lukt en wij rijden door tot aan de voet van een zandduin. Hier staan wat hutjes en tenten voor toeristen die een nachtje willen blijven slapen. Wij beklimmen te voet een zandduin en genieten van het uitzicht en het zand. Er wordt een stuk door de duinen gereden en ik kom vast te zitten. De auto laten we staan, want er wordt eerst geluncht.









Eerst wordt er thee gezet, dan krijgen wij een groente salade en geroosterde kip en schapenvlees. De maaltijd sluiten wij af met het eten van granaatappelen. Marianne durft zich niet aan het vlees te wagen en besluit het bij brood, salade en thee te houden.
Na de lunch is het zand echt gloeiend heet geworden. De Marokkanen komen met scheppen te voorschijn om de Land Rover weer los te graven. Zandladders worden voor de wielen gelegd en dan is de auto weer los. Vervolgens nemen wij afscheid van de mensen die hier 10 maanden per jaar wonen. Alleen in juli en augustus is het hier te heet om te blijven. Onze volgende halte is een veld met stenen waar, volgens Hassan fossielen met schelpdieren en vissen te vinden zijn. Al zoekend vinden wij inderdaad stenen met resten van vissen. Het valt voor Hassan niet mee om de weg terug te vinden naar Mhamid. Vanwege de vele rally-sporen is het even zoeken welk spoor het juiste is. Voldaan arriveren wij weer op de camping en hebben een onvergetelijke dag meegemaakt. Wij bedanken Hassan voor zijn diensten en kijken of er water uit de douche komt. Helaas is dit niet het geval. 's Avonds kijken wij met z'n allen de video opnamen terug die Ik heb gemaakt met mijn action camera. Ondertussen drinken wij veel water en genieten na van deze dag.

Vandaag reizen wij terug naar Ouarzazate. De wind komt nu uit het oosten en doet weer een lichte zandstorm voorbij trekken. Eerst rijden wij terug naar Zagora en komen Ali weer tegen in zijn Land Rover Defender op zoek naar klanten. Wij zwaaien naar hem. Bij Zagora nemen wij de route door de oase in plaats van de N9. De weg gaat al snel over in een piste en wij rijden door de Vallée de Drâa. Er liggen diverse dorpjes aan deze route waar wij doorheen of langs rijden. Verder is dit gebied vooral een dadelplantage met prachtige palmen, daartussen akkertjes waar groenten worden verbouwd. De kinderen die wij tegenkomen roepen overal om een stilo (pen) of caramello (snoep). Het zijn vooral de kinderen onder de 10 jaar en sommigen kunnen nog maar net lopen of ze bedelen om deze zaken. Waarschijnlijk wordt dit bedelen al met de paplepel ingegoten, want hoe oud moet je zijn om met een stilo te schrijven?
Ondanks de route op de kaart en ook een route op de GPS rijden wij aan de verkeerde kant van een bergrug en zoeken naar een mogelijkheid om over te steken. In een dorpje is een afslag naar het oosten en in de verte staat een zendmast op de bergrug. Hopelijk kunnen wij hier oversteken. Het pad gaat steeds steiler en de stenen worden groter en liggen los. Hierdoor schieten er regelmatig stenen onder de banden vandaan en dit geeft een slippend wiel. Na een paar moeilijk te nemen bochten gaat het pad minder steil omhoog en staan wij boven op de pas die over deze bergrug leidt. Aan de andere kant gaat een beter begaanbare piste naar beneden. Wij hebben onze route teruggevonden en rijden door een prachtig gebied. In de oases rijden wij soms over heel smalle weggetjes, waar passeren van een tegenligger niet mogelijk is. Zelfs een fietser kunnen wij niet voorbijrijden en is het wachten op een geschikt moment om in te halen. Dan komt het onvermijdelijke toch een keer en komt er een tegenligger aan. Gelukkig is er een inham naar een akkertje, maar het gaat wel steil omlaag. Ik stuur de Land Rover in de inham en de auto rijdt achter ons langs. Achteruitrijdend komen wij ook weer op het pad en vervolgen de route tot de afslag 6956 om de N9 te vervolgen naar Ouarzazate. De rit van vandaag verloopt probleemloos en in Ouarzazate gaan wij naar een andere camping dan op de heenreis. Marianne haar darmen zijn al een paar dagen van slag en ze heeft geen trek in avondeten. Toch gaan wij weer naar het centrum en zoek en hetzelfde restaurant op waar wij een paar dagen geleden ook hebben gegeten. Ik bestel een pizza en een anderhalve literfles water. Samen drinken wij de fles water leeg terwijl ik mijn pizza nuttig. Eenmaal terug op de camping zoeken wij al snel ons bedje op. In de nacht word ik wakker en heb last van mijn maag. Hier heb ik vaker last van en daarom neem ik hier medicatie voor, maar ik kan niet slapen. Dan maar een borrel nemen. In Fés hebben wij ook een fles wodka gekocht en vaak helpt een borrel wel om in slaap te komen. Na enkele uren geslapen te hebben word ik opnieuw wakker, maar nu met een gevoel dat ik moet gaan overgeven. Vlug trek ik mijn sandalen aan om naar beneden te klimmen, maar het is al te laat. Vanuit de daktent wordt mijn hele maaginhoud twee meter omlaag gedeponeerd, dat lucht op. Toch blijkt al snel dat dit niet de laatste keer was dat ik moet overgeven en ook aan de onderkant spuit het er uit. Toch een voedselvergiftiging opgelopen bij de lunch in de woestijn. 's Morgens verplaatsen wij de Land Rover naar een plekje dicht bij de toiletten. Ieder half uur maak ik een wandeling naar het toilet met een emmertje bij mij, want het komt er nog steeds van onderen en van boven uit. Binnen een paar uren verzwak ik zo, dat ik de afstand van 20 meter nog maar nauwelijks kan overbruggen en na het toilet bezoek eerst moet uitrusten voor ik terug kan lopen naar de auto. Wij hebben een paardendeken bij ons die normaal de spullen in de auto bedekt, maar nu dienst doet voor mij om op de grond te liggen. Het is warm en er zijn enorm veel vliegen die constant op mijn gezicht zitten. Met een dunne sjaal van Marianne bedekt zij mijn hoofd, zodat de vliegen geen kans meer hebben. Na de middag is het toiletbezoek over en probeer ik iets te drinken. In dit geval cola, want onze ervaring is dat cola de ingewanden weer tot rust brengt en minder zwaar op de maag ligt dan water. De eerste slokken blijven binnen en een flesje van een halve liter is binnen een uur leeg. Er is nog een tweede fles in de voorraad, maar dan is het op. Marianne gaat er op uit om boodschappen te doen. Op het boodschappenlijstje staat cola bovenaan gevolgd door beschuitjes en fruit. In een grote plaats kom je eigenlijk altijd wel binnen loopafstand een winkeltje tegen en dat lukt vandaag ook weer. Marianne passeert een markt waar ze fruit koopt en vindt een kleine supermarkt voor de andere boodschappen. Halverwege de middag ben ik al weer zover opgeknapt dat ik in een stoel kan zitten. Aan het einde van de dag komt er een vrachtwagencamper met Frans kenteken de camping op rijden en gaat bij ons in de buurt zijn Kamp maken. 's Avonds worden wij door dit echtpaar uitgenodigd om iets te komen drinken en zitten wij om halfnegen al aan de rosé. Zelfs ik drink dit op een bijna lege maag. Na één glas volgt een tweede en die stijgt mij best naar mijn hoofd, dus drink ik erg langzaam mijn glas leeg. Om een uur of half elf nemen wij afscheid en gaan slapen. Na een goede nachtrust voel ik mij weer oké en neem weer deel aan het ontbijt. Na een lekker douche breken wij op om naar Marrakech te vertrekken.





Wij volgen weer de N9 en slaan af richting Âït-Benhaddou, één van de bekendste kasbahs die nu op de werelderfgoedlijst van Unesco staat. Ook is deze kasbah al meerdere malen het toneel van speelfilms geweest. Wij parkeren de Land Rover en gaan te voet naar de kasbah. Wij slenteren wat door de steegjes maar ik ben nog te zwak om helemaal naar boven te klimmen waar een graanopslag staat. Op ons gemak wandelen wij terug naar de auto en vervolgen onze weg. Op de kaart staat dat wij nog een stuk piste kunnen verwachten, maar de weg blijkt inmiddels volledig geasfalteerd te zijn. De route is heel mooi en meer dan de moeite waard te rijden. Wij klimmen het Hoge Atlas gebergte op. De omgeving wordt langzaam groener en er groeien veel meer bomen. Na ongeveer 70 km gereden te hebben komen wij weer op de N9 uit en slaan rechtsaf richting Tizi-n-Tichka waar de pashoogte is, 2260 m. De lucht voelt dan heel anders dan aan de zuidkant van de Hoge Atlas, er zit vocht in de lucht en door de rijwind voelt het koeler aan. Langs de weg staan hoge stokken, zoals 's winters in de alpen langs de weg staan. Blijkbaar kan hier ook sneeuw vallen en is de weg op deze manier gemarkeerd voor de sneeuwruimers. Via een behoorlijk bochtige weg dalen wij de Atlas af en rijden het laatste stuk naar Marrakech. Hier hebben wij een adres van een camping dat als beste staat aangeschreven. De camping is behoorlijk vol, maar wij vinden een plekje om de Land Rover neer te zetten. Er is een restaurantje waar ook alcohol wordt verkocht, verder een zwembad en toiletruimte waar slechts drie douches en een paar toiletten zijn voor iedere sekse. Dit zorgt voor wachtrijen. De wi-fi verbinding is niet heel erg snel, maar wij doen het er mee. Op de camping staat een mix van campers en terreinauto's, ook een enkele vrachtwagencamper wordt gesignaleerd.

Donderdag 3 oktober, bezoek aan Marrakesh


De volgende dag storten wij ons in het drukke verkeer van Marrakesh, op de oostring is er ook nog eens een markt en daardoor stroopt het verkeer helemaal op. Aan de oostkant van de medina vinden wij een poort waar wij met de auto door kunnen rijden. Het is hier best rustig en wij kunnen hier zowaar parkeren. Vlakbij is de leerlooijerswijk waar wij eerst gaan kijken. Wij krijgen een korte rondleiding en worden een leerwinkel binnen geloodst. Hier kijken wij uit beleefdheid even rond en gaan dan weer. Met een plattegrond in de hand gaan wij onze weg zoeken door steegjes en weggetjes.




De brommers scheuren ons links en rechts voorbij, er lopen kippen op straat en de ezels lopen volgepakt door de straten. Zelfs auto's persen zich door dit labyrint en zorgen voor behoorlijke opstoppingen. Wij vinden een markt waar vrouwen hun koopwaar aanbieden. Die is uniek in Marokko, omdat mannen het straatbeeld bepalen en ook alle verkopen en inkopen doen. Het ziet er rommelig uit. Verder drinken wij thee op een binnenplaats van een cafeetje waar het erg rustig is, omdat het straatlawaai niet tot hier doordringt. Wij wandelen over het Jemaa El Fna plein en drinken verse sinaasappelsap voor € 0,50, kijken naar de slangenbezweerders, de apen met een luier om, de waterschenker en de koffieverkoper met zijn grote koffiekan, de schoenpoetsers enwat er nog meer te









beleven valt. Daarna zoeken wij de Souks op en dwalen door de medina, zien moskeeën, koraanscholen en zien natuurlijk mensen uit alle lagen van de bevolking. Het is een heel fijne ervaring om in Marrakesh rond te lopen zonder dat gidsen zich opdringen. Marrakech is een stad die prima zelf te ontdekken is. Wij hebben ons niet onveilig gevoeld, maar letten wel goed op onze spullen. Terug wandelen naar de auto was iets lastiger, de GPS komt er aan te pas en daardoor lopen wij door een typische woonwijk binnen de medina. Hier zijn de bewoners niet gewend aan het feit dat er buitenlanders door hun straten wandelen en wij worden met open mond aangekeken. Bij de auto aangekomen zoeken wij een supermarkt via de GPS en ook een bank om de nodige Dirhams aan te vullen. Daarna terug naar de camping. Thomas, Lotte en Harry zijn ook gearriveerd, zij gaan morgen naar de medina. Leuk om weer even bij te praten en de verhalen te horen.



Vrijdag 4 oktober, reizen naar Ouzoud

Vandaag weer verder trekken naar Ouzoud, waar een Nederlands echtpaar een camping runt, camping Zebra. Onderweg over de 210 komen wij bij Sidi-Rahal een grote markt tegen, ondanks dat het vrijdag is, de religieuze dag van de moslims. Het is ontzettend druk op deze markt waar alles te koop is: voedsel, huisraad, werktuigen, vee, stro, maar ook de kleermaker aanwezig is. Het enige dat ontbreekt is de autohandel. Geweldig om foto's te schieten, geen toeristen behalve de twee Nederlanders uit Culemborg.



Wanneer wij weer doorrijden zien wij veel modder langs de kant van de weg, mogelijk dat het onlangs hard heeft geregend. Vanaf Demnate volgen wij de 304, een bochtige bergweg met mooie uitzichten. Onderweg kopen wij granaatappelen, groenten en fruit. Bij de P3105 slaan wij links af naar Ouzoud. Redelijk vroeg in de middag komen wij aan op camping Zebra. Wanneer Marianne met de eigenares spreekt schieten de tranen in haar ogen, omdat hier weer de Europesche kwaliteit op de camping aanwezig is.



Geweldige toiletten en douches en een mooie ontmoetingsruimte. Na geïnstalleerd te zijn praten wij wat verder met Paul en Renate. Vanavond willen ze wel couscous koken wanneer er voldoende belangstelling is. Vrijdag is couscous dag, maar omdat het erg bewerkelijk is wordt eerst gevraagd hoeveel animo ervoor is. Ik heb daar wel trek in, maar Marianne heeft liever wat anders, zij kiest voor een broodpizza met tonijn.
Wij eten heerlijk. Aan tafel zitten ook enkele Duitsers die met hun trucks onderweg zijn. De reisverhalen worden onder het eten verteld er vormt zich een soort verbroedering. De volgende dag hebben wij een rustdag gepland en die doen wij in alle rust en genieten van een dag zonder km's te hoeven maken. 's Middags gaan wij te voet naar het dorp om de watervallen te bekijken. Verbazing is er bij ons wanneer blijkt dat er geen entree wordt geheven. De watervallen zijn prachtig, echt de moeite waard om te gaan bekijken. Wanneer wij terug komen op de camping zijn onze reis vrienden Thomas, Lotte en Harry ook gearriveerd. Wij hadden hun onze plannen in Marrakesh doorgegeven, dus ook met hen weer bijpraten.

Zondag 6 oktober, reizen naar Tanger

Wij hebben besloten om in één dag van hier naar Tanger te reizen, een dikke 500 km, maar vanaf Rabat kunnen wij de snelweg nemen. Vanaf de camping volgen wij de P3105 over een erg bochtige bergweg. In Ouzoud hebben wij brood voor het onbijt en de lunch gekocht. Onderweg zoeken wij een mooi plekje met fantastisch uitzicht om te ontbijten. Vanaf Ouled Ayad zijn wij de bergen uit en volgen een kleinstukje de N8 in oostelijke richting om dan de 309 op te rijden tot Oued-Zem, waarna de weg overgaat in de 401 tot Rabat. Onderweg worden wij gelazerd door de politie die met handgebaren duidelijk maakt dat ik op het grensje reed van de maximum toegestane snelheid van 70 km per uur. Buiten deze zone kan het gas er weer op tot 100 km per uur. Wanneer wij de oostkant van Rabat passeren richting de snelweg A1 komen wij langs het strijdtoneel van de Fantasia.




Deze schutters op paarden voeren een soort strijdtoneel op, in traditionele outfit. Omdat wij de afslag al zijn gepasseerd voor dit spektakel keren wij een stuk verder om en parkeren naast het evenement. Dit wordt bijvoorbeeld voor een bruidspaar met hun gasten opgevoerd. De ruiters staan naast elkaar met hun geweren naar voren gericht, dan galopperen ze op topsnelheid richting de tenten waar de gasten zitten. Vlak voor de tenten schieten ze hun geweren leeg in de lucht. Door de harde knallen mogen de gasten geen schrikbewegingen maken of maar met hun ogen knipperen. Een prachtig spektakel.
De A1 is een tolweg en daarom weinig verkeer. Toch is het continu opletten wat er op de weg gebeurt, er zijn fietsers die op de vluchtstrook rijden, voetgangers die oversteken en vrachtwagens waar de mensen in de laadbak zitten, echt Africa. Wanneer de A1 overgaat in de N1 kijken wij uit naar een tankstation, maar vinden er geen. Onze eindbestemming is Cap Spartel waar wij van onze vrienden een camping doorgekregen hebben. Tot de camping geen tankstation. Cap Spartel is erg toeristisch, ook bij de locale bevolking die 's avonds massaal rondjes komt rijden. Na één overnachting hebben wij het gezien, wij hebben diesel nodig en dienen onze voorraad voedsel aan te vullen. Dan blijkt er niemand van de camping aanwezig te zijn om de rekening te kunnen innen. Eerst op zoek naar brandstof. Binnendoor naar Tanger gereden en wij denken dat hier onze 20 liter reserve diesel gebruikt moet gaan worden. Uiteindelijk komen wij een tankstation tegen en hoeven wij de reserve niet aan te spreken. Dan op zoek naar een supermarkt, via de GPS vinden wij een grote. Even lekker rondneuzen en inkopen doen. Dan weer terug naar Cap Spartel om af te reken. Dit lukt na veel moeite. Dan weer naar Tanger en op zoek naar de stadscamping. Via onze GPS komen wij door de kleinste straatjes en staan dan voor een toegang met grote ijzeren deuren. Volgens de coördinaten zou hier de camping moeten zijn, maar nergens vinden wij een bordje dat dit bevestigd. Er komt een auto van links en die kan er niet langs, omdat wij in de weg staan. Wij vragen aan deze man of er hier een camping is en hij bevestigd dat, stapt uit en slaat met zijn vuist op de deuren. Er gaat een loopdeur open en dan is er een portier die ook bevestigd dat hier de camping is. Wanneer hij de grote deuren voor ons opent rijden wij het pad naar beneden. Na een paar haarspeldbochten komen wij bij het kantoortje van de camping. Vinden een plaatsje en installeren ons (vanaf de andere kant is het eenvoudiger om de camping op te rijden en staat er ook en groot bord die de camping aanduid).

Dinsdag 8 oktober, de medina van Tanger

Marianne wil nog graag een omslagdoek die de lokale vrouwen hier dragen in de klederdracht. Dit is ook een van de redenen dat wij het laatste traject rechtstreeks teruggereden zijn. Vandaag gaan wij te voet naar de medina van Tanger. Met de GPS in de hand wandelen wij door de straatjes en komen op de grote weg die richting medina gaat. In de medina is het druk, er zijn heel veel toeristen die met de boot vanuit Spanje een dagtrip naar Tanger maken. Nergens zien wij de omslagdoeken die hier zoveel gedragen worden door de vrouwen. Uiteindelijk vinden wij een stoffenwinkel en laten een foto zien van wat wij zoeken. Ja, die hebben ze wel, maar liggen op zolder. Iemand gaat ze halen en laat ons een paar varianten zien. Wanneer Marianne naar de prijs vraagt is deze behoorlijk hoog. Geen wonder, want wij kwamen hier speciaal voor vragen, dus denken ze dat wij ook wel flink zullen betalen. Maar Marianne is een goede onderhandelaar geworden en dingt af tot een redelijke prijs. Later horen wij dat dit de marktwaarde is, dus Marianne, goed gedaan.


Op de terugweg gaan wij groenten en fruit kopen. Het is ongelofelijk hoe goedkoop dit is. Aan het einde van de middag komen er twee terreinwagens van boven: een Land Rover en een Toyota, het zijn onze vrienden. We lachen uitgelaten dat wij hier elkaar nogmaals ontmoeten. De douches zijn voorzien van koud water, ergens kun je tegen betaling warm douchen, maar wat maakt het uit, vanavond koud.

Woensdag 9 oktober, Europa

Vanmorgen vroeg opgestaan, onze vrienden slapen nog en wij vertrekken richting de boot die ons naar Tarifa in Spanje gaat brengen. Omdat wij geen vaartijden weten gaan wij maar vroeg om op goed geluk de boot te halen. Wanneer wij in de haven komen horen wij dat wij nog 15 minuten hebben om de boot te halen. Marianne vult snel de persoonlijke documenten in voor vertrek uit Marokko en ik ga hiermee naar het kantoor en lever dit samen in met de autoformulieren. Wij mogen door naar de scanner. Hier wordt de hele auto gescand op drugs, ook dit gaat goed, omdat wij geen drugs bezitten. Er wordt ons gewezen waar de boot ligt en rijden daar snel naar toe. Even later vaart de boot af. Wij nemen plaats aan een tafeltje in het passagiersgedeelte en zitten lekker onderuit. De heen reis duurde anderhalf uur, dus wij hebben de tijd. Na een half uur zeg ik dat wij er al bijna zijn, want de haven van Tarifa komt al in zicht. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de douaneformaliteiten op de heenweg die aan boord plaatsvonden. Nu zijn die er niet en zijn we na drie kwartier aan de aanlegsteiger afgemeerd.
Bij de Spaanse douane zijn wij wel de laatste auto die mag vertrekken om daarna Tarifa te verlaten en via de oostkust van Spanje terug naar Nederland te rijden. Deze dag rijden wij door tot einde van de middag en zoeken dan een camping. In de omgeving is niets te vinden waardoor wij van de route afwijken en naar Benidorm rijden en daar een camping vinden. Dit is een afschuwelijke camping met veel te kleine plaatsjes en heel veel Nederlanders die hier overwinteren en zelfs de tuinkabouters hebben meegenomen. Het sanitair is uitstekend. 's Nacht worden wij wakker van de dronken mensen die terugkomen van de bingo. Zij krijgen van mij een flinke uitbrander dat ze hun mond moeten houden.

Donderdag 10 oktober, Argeles sur Mer

De volgende dag rijden wij door naar Argeles sur Mer in Zuid Frankrijk. Hier willen wij nog een dagje rondhangen voor wij verder naar huis rijden. Vanaf Barcelona slaat het weer om en wordt het koeler. Wanneer wij eenmaal een camping hebben gevonden die open is blijkt wel hoe koud het is, 13 graden Celsius. Dat is een behoorlijk verschil met temperaturen die wij gewend zijn in Marokko. De nacht voelt ook erg koud aan en wij kruipen dan ook diep onder ons dekbed.

Vrijdag 11 oktober, Gannat

De volgende ochtend is het nog kouder en wij besluiten naar huis te gaan. Ik wil eerst nog een paar controles doen aan de auto. Er is een toplichtje aan de voorkant stuk die ik wil vervangen en ik wil ook even naar de cruise control kijken, want die viel gisteren een aantal keren spontaan uit. Aan de cruise control is niets te ontdekken, de schakelaars werken goed, dus zal het probleem mogelijk in de ECU zitten. Het lampje is snel vervangen. Daarna vertrekken wij uit Argeles sur Mer, waar wij voorheen al een paar mooie vakanties hebben beleefd. De terugreis, die nog een kleine 1500 km moet overbruggen, splitsen wij in twee stukken met een overnachting in Gannat. Daarna is het nog ongeveer 800 km naar huis. Gannat ligt aan de noordkant van het Centraal Massief op de tolvrije route van de A75, een mooie en goed te rijden route national richting Parijs. De A75 is een snelweg die over het Centraal Massief gaat en hoogten bereikt die op de 1100 m liggen. Het weer is regenachtig, maar wanneer wij een flinke bui krijgen op een hoogte boven de 1000 m is het sneeuw in plaats van regen dat er valt. We zien een aantal ongelukken op de andere rijbaan. Het tempo is door de sneeuwval behoorlijk omlaag gegaan, omdat wij geen risico willen nemen dat onze reis eindigt in een nachtmerrie. Gelukkig komen wij heelhuids aan in Gannat en maken kwartier. De temperaturen zijn nog lager dan gisteren en de warmte zit nog in ons lijf. Daardoor voelen deze temperaturen extra koud aan. Ons bed wordt met een extra deken uitgerust en wij houden deze nacht onze kleding maar aan. Wij slapen slecht door de kou en zijn vroeg uit bed. De slagboom gaat om zeven uur open en wij zijn de eersten die vertrekken.

De reis van Gannat naar Culemborg verloopt voorspoedig op één weggetje na. De GPS hadden wij ingesteld om onverhard te mijden, maar hij stuurt ons toch over een bospad. Ach dan nemen wij deze toch ook nog maar, het laatste stuk piste voor er alleen nog maar asfalt komt. Terug in Culemborg rijden wij naar onze dochter, waar de rest van onze kinderen en kleinkinderen op ons wachten. Om zeven uur 's avonds is ons avontuur ten einde en beginnen de verhalen over een geweldige reis.

Nawoord

- In Marokko hebben wij ons nooit onveilig gevoeld, maar het is natuurlijk raadzaam om goed op je spullen te letten.

- Het eten van vlees in restaurants is niet altijd aan te raden. Dit omdat het niet goed gaar is en/of de hygiene te wensen over laat. Dit kan resulteren in een voedselvergiftiging. Een tajine is naar onze mening wel veilig, omdat het lange tijd nodig heeft om gaar te worden.

- Het rijden naar Zuid Spanje is ons wel een beetje tegengevallen. 2400 km is erg lang in een Land Rover Defender met een snelheid van 110 km/uur. Een volgende keer nemen wij de boot vanaf Sète of Genua. Tijdens de bootreis lekker ontspannen en relaxed in Africa aankomen.

- Lange eenzame pistes zijn niet aan te raden om alleen te rijden. Wanneer er pech ontstaat met de auto kan het dagen duren voor er hulp komt. Daarom is met een groepje rijden wel zo verstandig.

- Marianne heeft zich als vrouw wel eenzaam gevoeld, omdat alles door en met mannen geregeld wordt. Hoe leuk de gesprekken ook waren het is nooit vouw tot vrouw. Voor een volgende keer willen we graag met meerdere stellen gaan.

- Het is raadzaam om verkopers volledig te negeren. Ook „Nee dank u” is al aanleiding voor de verkopers om door te gaan met hun goederen aan te prijzen.

- Het downloaden van kaarten bij Openstreetmaps is gratis. Het is wel even zoeken hoe het werkt, maar is de moeite waard. Deze zijn beschikbaar voor Garmin, Tom Tom en voor de computer.

- Reserve brandstof is niet strikt noodzakelijk. Er zijn veel tankstations en er zijn er ook nog heel veel in aanbouw. Zorg er voor dat je tankt voordat je weer een nieuwe etappe gaat maken. Wil je heel veel piste rijden dan is het raadzaam om wat extra brandstof mee te nemen.

- Op onze reis hebben wij geen lekke band gehad. Wanneer je met meerdere auto’s bent en deze dezelfde wielen hebben is een extra reserve wiel ook niet nodig. Mocht het fout gaan en er twee banden sneuvelen, dan kun je altijd een wiel van je medereizigers gebruiken.

- De reis heeft bijna 9.000 km op de teller bijgetik.